نویسنده: آیما کبیری

گسترش همکاریها بین اتحادیه اروپا و سه کشور منطقه قفقاز – آذربایجان، ارمنستان و گرجستان – به همراه سه کشور اوکراین، بلاروس و مولداوی، که ازآن به عنوان طرح "مشارکت شرق" نام برده شده است، طرحی است که همکاریهای تنگاتنگ میان سه کشور منطقه قفقاز جنوبی، سه کشور اروپای شرقی و اتحادیه اروپا را پیش بینی می کند.

نقطه نظرهای اتحادیه اروپا در ایجاد این طرح، در دسامبر سال 2008 در سندی جمع آوری شده، در کمیسیون این اتحادیه به اعضای اتحادیه ارائه شد. بعلاوه کمیسیون اروپا اداره ای درارتباط با طرح مشارکت شرق ایجاد کرده و در اجلاسی که در ماه مارچ 2009 برگزار خواهد شد، موضوع همگرایی این کشورها با اتحادیه اروپا را مورد بحث قرار خواهد داد.
درچارچوب این طرح، لغو سیستم ویزا بین این کشورهاو اتحادیه اروپا، ایجاد مناطق تجاری و امضای توافقات استراتژیک در نظرگرفته شده است.

در میان سه کشور ذکر شده منطقه قفقاز، گرجستان مصمم ترین کشوری است که تمایل خود به همکاری با این طرح را بیان داشته است.

بحران میان روسیه و گرجستان مهمترین جریانی بود که پایه های رویکرد گرجستان به غرب را فراهم نمود. لهستان و سوئد دو کشوری بودند که در جریان این بحران، آینده گرجستان را به همکاری با غرب پیوند زدند. ورشو عقیده دارد ناتو تا جایی که بتواند از گرجستان حمایت می کند. اما تا زمانیکه انتظارات گرجستان از ناتو صد در صد تحقق نیافته، اتحادیه اروپا این فضای خالی را پر خواهد کرد.

تفلیس با اینکه از گسترش روابط اقتصادی استقبال می کند، اما به تقویت همکاریها در زمینه امنیتی اهمیت بیشتری می دهد. از دید گرجستان، نبایست از مسائل امنیتی چشم پوشی کرد، زیرا بدون امنیت پایدار رسیدن به اهداف "طرح مشارکت" بسیار دشوار خواهد بود.

ارتقاء سطح امنیت پایدار در گرجستان از طریق گفتگوی نرم با این کشور، معمایی است که مدتهاست اتحادیه اروپا را به خود مشغول کرده است. به نظر می رسد که اتحادیه اروپا برای کمک به امنیت و ثبات در گرجستان می بایست امنیت و ثبات سایر کشورهای قفقاز و همچنین شرق اروپا را در نظر بگیرد!

موضوع مهم دیگر قطع نفوذ روسیه در منطقه است. مناقشه بین دو کشور منطقه – آذر بایجان و ارمنستان – که در سال 1988 بعلت ادعای ارضی ارمنستان به خاک آذربایجان آغاز شد، نیز به این قضیه دامن می زند.

پیش از درگیری با گرجستان، روسیه دارای پایگاههای نظامی در ارمنستان بود که بواسطه جنگ با گرجستان ارتباط خود با پایگاههای نظامی مستقر در ارمنستان را از دست داد. حال که مرزهای ارمنستان و آذربایجان به علت مناقشه قره باغ بسته شده، روسیه امکان ایجاد ارتباط زمینی با نیروهای خود از طریق مرز آذربایجان را هم ندارد. این امر اوضاع را تا حد زیادی به نفع اروپا چرخانده است.

اروپا پس از جنگ پنج روزه اوستیای جنوبی که در جریان آن خطوط لوله نفت باکو – تفلیس – جیهان آسیبهای جدی دید، نگران تامین انرژی مصرفی خود و وابستگی بیش از حد به منابع انرژی روسیه شد. تا جایی که این نگرانیها در مناقشه گازی بین اوکراین و روسیه شدت گرفت.

جواب این سوال که آیا طرح "مشارکت شرق"، به گسترش نفوذ اتحادیه اروپا در منطقه قفقاز کمکی خواهد کرد یا خیر بدیهی است. آنچه اتحادیه اروپا در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز به دنبال آن است، منابع طبیعی منطقه است.
در صورت گسترش نفوذ در منطقه، اتحادیه اروپا می تواند به منابع سرشار انرژی دست پیدا کند. از طرفی با گسترش شبکه حمل ونقل جاده ای، اروپا می تواند با مشکلات مربوط به محیط زیست و قاچاق انسان مبارزه کند.

در این میان محروم ماندن روسیه از طرح مشارکت شرق مشکل ساز به نظر می رسد. در حالیکه روسیه از رویکرد کشورهای منطقه قفقاز به غرب بشدت نگران است، خاطر نشان کرده؛ اگر تلاش در ایجاد روابط، به ضرر روسیه و برقراری مناسبات با کشورهای اتحادیه اروپا باشد ، مسکو مسلما" به این قضیه واکنش نشان خواهد داد.

برخی در اتحادیه اروپا بیم آن دارند که بدون حضور روسیه، برنامه ریزی و سیاستگذاری در این طرح منطقه ای، بی نتیجه بماند. اما از نظر برخی دیگر این طرحی است که باید حضور اتحادیه اروپا را در کنار منطقه قفقاز محکم تر کند و این یک رویکرد ژئو پلتیک است که روسیه هرگز در آن سهمی نخواهد داشت.

به هر حال اتحادیه اروپا تلاش می کند تا حضور خود را در منطقه قفقاز و کشورهای حوزه دریای سیاه پرنگتر کند. آنچه مسلم است این است که هر سه کشور آذربایجان، ارمنستان و گرجستان از این طرح با آغوش باز استقبال کرده اند. در حقیقت زمینه برای گسترش نفوذ اتحادیه اروپا در منطقه قفقاز فراهم است، اما موفقیت اتحادیه اروپا، بستگی به شرایطی دارد که در این منطقه چندان خوشایند نیست.
/