مدل انسان نو افغانستانی

قسمت پنجم

علی پیام

"يک عضو جوان حزب ناسيونال سوسياليست اهل کارينتين، هفت تيري به کمر بسته بود. سال به قدرت رسيدن هتلر به آلمان. مرد جوان به من گفت: هي! مي خواهي بحث کني، من بحث نمي کنم. من فير مي کنم. بسا که بذر اوليه جامعه باز را او در ذهن من کاشته باشد. از زمان اين تجربه بيش از 60 سال مي گذرد. اوضاع در محل رخداد آن ظاهرا بهبود يافته است. اما در آنجا که زماني مرز ميان يوگسلاوي و کارينتين به شمار مي آمد، تغيير نکرده است. آمادگي براي فير به بهانه تحريک حس قومي به ميزان بسيار زياد به گونه دهشت آور افزايش يافته است. در طي اين شصت سال حمله عدم عقلانيت به عقل و استدلال به بيش از شصت شيوه مختلف در جريان بوده است. بهانه تحريک قومي و نژادي سخيف ترين و مشمئز کننده ترين همه اين شيوه ها به شمار مي آيد."*

قهرمان حکايت بالا دقيقا شبيه به انسان کهنه افغانستانی است. عکس قضیه نیز صادق است. همان طوری که جوان کارینتین اهل فیر بوده است، انسان کهنه افغانستانی نیز اهل فیر است. همان طوری که قهرمان جوان حزب ناسيونال سوسياليست اهل کارينتين تفنگچه به کمر بسته است و فقط بلد است بگويد: هي! مي خواهي بحث کني، من بحث نمي کنم. من فير مي کنم، انسان کهنه افغانستانی نیز بغلبند پر از کرتوس به کمر بسته است، فقط بلد است که بگوید: هی! می خواهی بحث کنی؟ من بحث نمی کنم. من فیر می کنم. انسان کهنه، کهنه است، چه در کارینتین باشد و چه در افغانستان. انسان کهنه همیشه کهنه می ماند و همیشه منطقش فیر است. اما در مقابل، انسان نو همیشه نو است، در همه زمانها و همه مکانها نو است.

انسان نو افغانستانی به جای تفنگچه (هفت تیر)، بغلبند پر از منطق دیالوگ بر شانه حمایل می کند. به جای اینکه سینه طرف مقابلش را با هفت تیر نشانه بگیرد، گفت و گو و مباحثه را فیر می کند. در پشت گفت و گوهای انسان نو افغانستانی دنیای از زندگی خوابیده است. اما در پشت هفت تیر انسان کهنه افغانستانی کارینتینی بوی خون و خرابی و جنگ خوابیده است. انسان کهنه افغانستانی در مکتبی درس خوانده است که سلاحش فير است. اما انسان نو افغانستانی در مکتبی درس خوانده است که سلاحش گفت و گو و استدلال است. انسان کهنه در هر زمان همزاد منطق فير هستند چه در کارینتین باشد و چه در افغانستان امروز و یا آینده و یا گذشته.

انسان کهنه کهنه است چه درس خوانده باشد و یا عامی. چه استاد دانشگاه باشد یا مامور دولت یا اهل مطبوعات و یا عالم دینی. مغز فیری فیری است چه در کله عالم باشد یا عامی. این انسان شبيه به ديوار سمنتی می ماند که فقط مي توان روي آن را رنگ زد و نقاشي کشيد. اما مغز ديوار سمنتی سخت و لجوج و انعطاف ناپذير و مقاوم است. دیوار سمنتی را باید از بنیاد منهدمش کرد. زیرا استقامت و مقاومت دارد و قابل اصلاح و پیرایش و ویرایش نیست.

منطق فير منطق کور است و منطق استدلال منطق بينا. بينايي و کوري دو هويت متضادي هستند در چرخه حيات جامعه انساني. کوران دست به عصا راه مي روند و بينايان با کمک وسعت و فراخناي ديد. کورها عاجز اند از مناظر و چشم اندازهاي وسيع استدلال، فقط مسير کورکورانه اش را با نوک عصايش تعيين مي کند و اگر مانعي در برابرش احساس کرد، با نوک عصايش مي زند. همين. و کور هميشه راهنمايش عصايش است نه ديد.

انسان کهنه فیری آدمهاي ترسوی هستند می ترسند که اگر فیر نکند، فیر می شود. چون هيچ گاهي به استقبال تفکر نمي رود. به خاطر ضعف و ناتوانی شان. از اين رو مي گويد: مي خواهي بحث کني؟ من بحث نمي کنم من فير مي کنم.
و اما جامعه کهنه افغانستانی جامعه ای است که در منطق فيرستان افغانستان به دست آمده است و در جبر منطق فیری مجبور است که فيري باشد و در اين جبر زنداني هست. تنش و روحش زنداني و اسير است در پشت ميله هاي آهنين فير. و جامعه این چنینی، ترسو و بزدل است. و سخت بیچاره و علیل نیز هست. و این چنین جامعه ای قابل رشد و توسعه و پرورش نیز نیست. باید در جزیره ای تبعید شود تا آن وقت که منقرض گردد.

اگر از تجربه پوپر در حکایت بالا در مرز يوگسلاويا و کارينتين دهها سال مي گذرد و همانجايي که مرد جوان مي خواسته فير کند و همانجا در طي گذشت دهها سال هيج تغييري نکرده است و هيچ تحولي پيش نيامده است هيچ آباديي نشده است، انسان کهنه افغانستانی نیز همین تجربه را در تمام تاریخ افغاسنتان تکرار کرده است. و اگر در محل حکايت پوپر آمادگي براي فير به بهانه تحريک حس قومي به ميزان بسيار زياد به گونه دهشت آور افزايش يافته بوده است و در طي دهها سال حمله عدم عقلانيت به عقل و استدلال به بيش از شصت شيوه مختلف در جريان بوده است، دقيقا انسان افغانستانی کهنه هم آمادگي براي فير به بهانه تجريک حس قومي به ميزان بسيار زياد به گونه دهشت اوري دارد و در طي سالها حمله عدم عقلانيت به عقل و ا ستدلال به بيش از شصت شيوه مختلف در جريان بوده است. اگر در کارینتین بهانه تحريک قومي و نژادي سخيف ترين و مشمئز کننده ترين همه اين شيوه ها به شمار مي رفته است، در روحیه انسان افغانستانی کهنه نیز بهانه تحريک قومي و نژادي سخيف ترين و مشمئز کننده ترين همه اين شيوه ها به شمار مي آيد. قوم گرا ترین انسان افغانستانی، کهنه ترین انسان هست. بصیرت و منطق و گفت و گو را قوم گرایی افراطی کور، می کند. پس یکی از مشخصه های انسان کهنه افغانستانی فیر است و مشخصه انسان نو افغانستانی لبخند ملیحی که دیالوگ را بدرقه می کند.

جوان ناسيونال سوسياليست کارينتين آدم خيلي ترسو و جبوني بوده است و نتوانسته بوده که خود را از زندان ميراثداري و ميراثباني فير و کوري و حمله به عقلانيت و استدلال خلاص کند و آزاد باشد، چونکه آزادي نعمت زندگي است. پس یکی از ویژگیهای انسان کهنه میراثداری عمیق کور کورانه و میراثبانی است و چشم بسته فیر کردن. بر عکس انسان افغانستانی نو شجاع و متحول است. در این تحولها ذهنش را به جای فیر آماده گفت و گو می کند.

* کارل ریموند پوپر، اسطوره چارچوب، ص32
/