علی پیام
Payam.44@gmail.com

قسمت اول

1
در این نوشته مخاطب من در ابتدا خودم هستم و بعدش آن دسته از هم میهنانی که این تأمل را دارند که به دنبال چیستی خودش بگردد. این نوشته یک تحقیق علمی نیست. و متن ادبی هم نیست. شاید یک رقمهای مانیفیست من باشد. و شاید یک رقمهایی حدیث معرفت نیز باشد. و نیز این نوشته در واقع علامت سؤال "؟"

بزرگی است که ذهن من و ذهن هر افغانستانی و ذهن هر نسل همقراغ مرا مشغول داشته است. و در پله نخستین شک قرار داده است. نمی دانم آیا هر هم وطنی که این نوشته را بخواند، جرأت و شجاعت آن را دارد که همنوا شده در ابتدا ذهن و فکرش و تخیلش را در برابر آئینه سؤال و تشکیک قرار بدهد؟ در همین ابتدای سخن باید بگویم به نظرم شجاع آن کسی است که در ابتدا در خودش و تفکرش و هویتش و تاریخش در یک کلمه به انسان بودنش و چیستی اش شک کند. روی این ملحوظ است که جستجوی چیستی و چگونه انسان بودن افغانستانی نخستین گام معرفت انسان افغانستانی است. و باز هم به باور این حقیر یکی از عیبهای ما این است که از کنار آن چیزهای که برای ما عادی شده به راحتی می گذریم. و هیچگاهی به تقکر تاریخی، انسان بودن، چیستی خود علامت سؤال و تشکیک قرار نمی دهیم. نصیب آن دسته انسان افغانستانیی که همواره قوطی سر بسته را قبول می کند، ممکن است نیش زنبور باشد. زیرا قوطی سر بسته ممکن است پر از زنبور باشد. برای برخی از انسان افغانستانی به باور من چیستی انسان افغانستانی مانند همین قوطی سر بسته ای است که هیچگاهی بازش نمی کند. به عبارت دیگر هیچگاهی شک نمی کند آیا ته این قوطی چیست؟
مخاطب من در این نوشته انسان افغانستانیی بدون هیچ تعلقات دینی، زبانی، مذهبی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی است. صرفاً انسان بما هو انسانی است که در جغرافیای تاریخی، سیاسی و فرهنگی به نام افغانستان نفس می کشد. هویتی که به نظرم در دل تاریخ کشور گم شده است و سپس با هزاران چهره پیدا شده است. چهره های رنگارنگ و گاهی متنوع ولی بدون شکل مهندسی موزون با تراش خوردگیهای مهیب و گاهی وحشتناک و البته با رگه های اندک درخشان.

2
شرط نخستین خواندن این نوشته این است که خواننده ابتدا تمام تعلقات دینی، مذهبی، قومی، زبانی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اش را در بیاورد و روی کودبندی که در آستانه این نوشته تعبیه شده است قرار بدهد. یعنی عریان از همه چیز وارد گود بحث شود. زیرا که این بحث به چیستی انسان افغانستانی می پردازد. اگر تعلقات و پیشداوریها و قضاوتها را همراه خود بیاوریم، پیشداوری خواهیم کرد. یعنی شرط ورود به این بحث این است که در ابتدای مباحثه، انسان پیش ساخته افغانستانیگی را بیرون کنیم. لج و عریان از همه داوریها و پیش داوریها وارد گود مباحثه شویم. شاید جالب باشد که همین عریان ساختن خود از همه تعلقات، در یک آن، در ذات خود نخستین گام تشکیک است. و شاید هم خیلی آسان نباشد که لج و عریان از همه ذهنیتها و رسوبهای ذهنی و ذهنهای گچبری شده و نقاشی شده پدری و تفکر مومیایی شده آبایی و پندهای مادری و پدری وارد سالن مباحثه گردیم. اگر هرگاه قدرت و توانایی لج کردن خود را از هر تعلقات، فقط در یک آن، پیدا کنیم، آن وقت گام نخست مهارت را در کشف چیستی خود برداشته ایم.

یکی از عیبهای انسان افغانستانی این است که همیشه در قضاوتها و تمیزها و تعلق پذیریهای خود مجهز به ذهنیتها وارد عرصه کارزار شک می شود. آن وقت است که موضعگیریها شکل می گیرد. و وقتی که موضع گیریها شکل گرفت، سنگر گیریهای نیز به وجود می آید. اما هرگاه برهنه و لج از تمامی تعلقات وارد عرصه تشکیک و معرفت شدیم آن وقت است که در برابر آئینه می ایستیم، تمام قد، چیستی خود را تما شا می کنیم. آن وقت است که دستمال گرفته لکه های چیستی خود را پاک می کنیم. یکی از مشکلات انسان افغانستانی نیز همین است که همیشه قوطی ذهنش از یقینهای پر است که خیلی شبیه به قوطی سر بسته می ماند. هیچ بعید نیست که قوطی "چیستی" انسان افغانستانی پر از نیش زنبور باشد. انسان افغانستانی همواره این قوطی ها را از دست والدین، هم بازیها و هم صنفی هایش اجاره می کند. و همواره به عنوان یک شیئ تفکیک ناپذیر و نجات بخش و انفکاک ناپذیر به همراهش این سو و آن سو می برد. این قوطیهای اجاره ای از کجا معلوم است که پر از عسل باشد تا چیستی انسان افغانستانی را شیرین کند. و شفا ببخشد. آن وقت است که قوطی های سر بسته همه چیز افغانیگی را تحت تأثیر قرار می دهد. اخلاق، سیاست، اقتصاد، فرهنگ و سلوک دینی و مذهبی مطابق همان قوطی سر بسته شکل می گیرد.

3
نخستین مشخصه انسان نو افغانستانی همین است که قوطی سر بسته اهدایی جامعه اش را در هنگام تماشای خود، در برابر آئینه تشکیک با دستمال نه گله پاک می کند. خیلی شبیه به نقاشی که قوطی را از بوم نقاشی اش پاک کند. و سپس تصویر را از نو بکشد. این، نخستین گام معرفت انسان افغانستانی است. و اولین مرحله پیدایش نسل نو افغانستانی. در این مشخصه، این انسان نو ذهنیتهای تاریخی اش را در برابر آئینه آئینه بندان می سازد. و حنابندی نو می کند.

پرسش
عجالتاً در همین جا از خود بپرسیم آیا تکنیک طلایی عریان ساختن خود از تعلقات افغانستانیگی را پیدا کرده ایم یا خیر؟ یعنی انسان مجرد یا انسان صاف و خالی از تعلقات افغانستانیگی، عین بوم نقاشی قبل از هر رنگ و طرح و نقش. زیرا که اگر بوم نقاشی طرح داشته باشد، با طرحهای بعدی تداخل رنگ ایجاد می کند. آنگاه رنگهای متضاد و طرحهای متداخل و اشکال تخریب کننده شکل خواهد یافت.
لازم است که تکرار کنیم برای ورود به مباحثه مجرد ساختن از تعلقات افغانستانیگی و افغانستان تاریخی لازم و ضروری است. و این، شرط نخستین است و برای احراز این شرط تهذیب نفس و تمرین و مهارت لازم است.
این بحث ادامه دارد...
/