به مناسبت نشر آخرین کتاب حسینعلی یزدانی مورخ، مردم شناس و پژوهشگر افغانستان

علی پیام
Payam.44@gmail.com

حسینعلی یزدانی معروف به حاج کاظم، تاریخ نگار، پژوهشگر فرهنگ عوام و عالم دینی است. ایشان مورخی است که از روی عشق و تعهد قلم را بر دست گرفته است و تا اینک که موهایش سفید گشته است، بیخ علم تعهدش همچنان سینه می زند.

من می بایست خبر وی را می گرفتم و برایم جالب بود بدانم این شخصیت فرهمند و عالم و دانشمند چه می کند و چه کار تازه ای دارد؟ فقط همین قدر می دانستم که ایشان پس از برگشت به وطن در آخرین نقطه دشت برچی کابل که به تعبیری آخرین نقطه دنیا نیز هست، بودوباش دارد. این شد که بر حسب اتفاق در یکی از روزهای ماه میزان همین سال (1387) او را در کوته سنگی دیدم.

البته سالهای پیش یک بار به اتفاق تعدادی از دوستان قرار گذاشتیم که احوالگیری این مورخ و مردم نگار افغانستان برویم، شخصیتی که تلاش کرده است تا بخشهای از تاریخ کشور را بنگارد. وقتی که در دشت برچی رسیدیم، موتر عباس آرمان مانند کشتیی که در گل بنیشیند، در گل نشست و شور نخورد. مجبور شدیم که پتی ها را بر بزنیم و برزدیم. کوچه های خاکی و کودهای خاک و دشتهای ناهموار را طی کردیم تا به کوچه بن بستی رسیدیم که خانه تاریخ نگار ارجمند معاصر در منتهی الیه آن است. وقتی که وارد اتاقش شدیم، دشتی از گلستان کتاب به روی ما باز شد. قفسه های کتاب سه طرف اتاق را پر کرده است تا سقف خانه. اکنون خانه کسی پا نهاده ایم که در این آخر دنیا و در صف اول دانش و عزم خدمت به فرهنگ و تاریخ مردم قرار دارد.

اما همان طوری که گفتم آخرین باری که این شخصیت بزرگ را دیدم به یکی از روزهای ماه سپتامبر سال جاری (میزان 87) بر می گردد. وی را در کوته سنگی دیدم و پرسیدم که چه کار تازه ای دارد؟ گفت که دو کتاب تازه چاپ کرده است. و گفت که کار و باری ندارد بلکه جویای کار نیز است. لحظاتی که با این شخصیت قابل قدر گرم گفت و گو بودم ذهنم مأیوسانه سراغ غربت و غریبی فردی را جستجو می کرد که عمرش را در کف دستش گرفته است و دو دستی تقدیم تاریخ و مردم و سرزمینش کرده است. اما اینک عصا زنان، با پای معیوبی که میله ناشی از جراحت جنگی به عنوان یادگاری وسط جانش هست در کوچه پس کوچه های پایتخت، غریب دیار می گردد. بعدش با خودم گفتم که بی رحم ترین مفهوم، جامعه است. و قدرناشناس ترین مفهوم هم جامعه است. این تاریخ نویس و مردم شناسی که هم از جانش مایه گذاشته است و هم از عمرش و هم از مالش اما اینک در آخرین نقطه این شهر سکونت دارد، جایی که از کمترین امکانات شهری محروم هست. شاید کمتر کس یادش کند و خبرش را بگیرد.

وقتی که از حاج کاظم سخن می زنیم، در باره کسی حرف می زنیم که دانش مسلکی تاریخ و مردم شناسی ندارد. شاید یکی از عیبهایی که برخی از مورخین بر کار ایشان می گیرد، همین نداشتن دانش منظم و مسلکی دانشگاهی است. زیرا وی نه دانشگاه خوانده است و نه دانش منظم آکادمیک دارد و نه با روش تحقیق پیش رفته است. تنها موتوری که وی را به پیش برده است، تعهد، خدمت گذاری، عشق به تاریخ نویسی و مردم شناسی بوده است. و همچنین ایشان در نگارش تاریخ و فرهنگ عوام و تحقیقاتش نه فن گرفته است و نه با نهادی قرار بسته است و نه پولی برایش متوقع بوده است. پس چه بوده است؟ به نظرم ارزشهای ذهنی وی تنها نشان راهش بوده است که بدان سو حرکت کرده است تا به آن برسد ولو اینکه با پول خودش کتاب بخرد، مسافرت برود، تحقیق کند، منابع جمع آوری کند و بالاخره بخشی از تاریخ افغانستان را بنویسد.


الحاج حسینعلی یزدانی، دانش آموخته مدارس سنتی و حوزه های علوم دینی است. وی در مسائل اسلامی نیز دانش وسیع دارد. یزدانی در کسوت یک دانش آموخته علوم دینی به نگارش تاریخ، تحقیق، نویسندگی، پژوهش پرداخته است. عالم فاضلی که در نظام آموزشهای دینی تحصیل کرده است ولیکن تا حدودی دیگر اندیش به بار نشسته است. او در باره مسائل دینی نگاه متفاوت از عالمان سنتی و درس خوانده حوزه های دینی دارد. بیشتر به پروتستی می ماند که از متن نظام سنتی دینی سر برآورده باشد.

این چهره حوزه تاریخ نگاری و مردم شناسی از نخستین مجاهدین جبهه های علیه تجاوز قوای روسی نیز است که اکنون علامت و داغ مرمی داغ را دایم بر بدنش حمل می کند و هنوز چره بر پایش هست. و هرگاه که هنگام مشی پایش را می کشد و بر عصایش تکیه می کند، خاطرات سالهای نخستین جنگ را مرور می کند که به همراه چریکهای مجاهدین علیه نیروهای متجاوز روس می جنگیده است. اما یزدانی در همان همهمه های جنگ و جهاد مانند پرنده ای که از خیل خودش جدا شود از خیلی چریکهای مجاهدین گسسته است و قلم به دست گرفته است. بدین ترتیب تفنگ را نهاده است و به جایش قلم را گرفته است. اما هم آن تفنگ روزهای نخست مقاومت علیه نیروهای شوروی و هم این قلم دوره پژوهش هر دویشان از روی رسالت مندی و فداکاری و وفاداری به جامعه و تاریخ و فرهنگ افغانستان بوده است.

آثار حاج کاظم یزدانی
از آقای یزدانی کتابهای زیادی چاپ شده است که از جمله می توان به این کتابها اشاره کرد:
 1- تاریخ هزاره ها (دو جلد)،
2- تاریخ تشیع افغانستان (صحنه های خونین از تاریخ تشیع در افغانستان)،
 3- هزاره ها و دفاع از استقلال وطن،
4- یأجوج مأجوج در قرآن،
5- فرهنگ عامیانه طوایف هزاره،
 6- درس مبارزه از قیام موسی،
 7- تصحیح و تحشیه و مقدمه بر کتاب نژادنامه افغانستان اثر مرحوم فیض محمد کاتب هزاره
8- فرزندان کوهساران. "فرزندان کوهساران"، آخرین اثر وی است که درواقع تذکره تعدادی از رجال کشور است. این کتاب در قطع رقعی، به تعداد 3000 نسخه از سوی انتشارات سعید به تاریخ 1386 در کابل نشر شده است. البته این کتاب کم و کاستیهایی دارد که این نوشته در صدد نقد و بررسی آن نیست. بلکه بیشتر هدف از تحریر این نوشته اطلاع رسانی است، و به نحوی خبر گیری از اهالی فرهنگ و تولید کنندگان حوزه های فرهنگی. نقد و بررسی کتابهای تاریخی، مرد خودش را می طلبد که من نیستم.

البته علاوه بر کتابهای نشر شده، در جراید و نشریات مختلف ایشان دست نوشته های بسیاری دارد. از جمله خبر نگارش دایرت المعارف گونه ای را داده است که در دست کار دارد.
آرزومندم که مورخ ارجمند و قابل قدر ما عمرش طولانی باشد و ما توفیق شکران کارهای ارزشمند وی را داشته باشیم.
/