علی پیام

در این نوشته مخاطب من افراد مشخصی از هم وطنانم هستند که نقد می نویسند و یا نقدنامه هایی نوشته اند. خصوصاً برخی از نقدنامه های را در برخی از نشریات الکترونیکی دیده ام که به نظرم عاری از چارچوبهای نقد نویسی هستند. پس این نوشته را نقد نقدها نام می نهم. البته که هیچ یک از آن نقدها را نام نمی برم. بلکه به طور اجمال و به طور کلی چارچوبهای نقد و یا نزاکتهای نقد را به عنوان چارچوب نقد نویسی در اینجا تحریر می کنم.

اول- منتقد باید قبل از شروع نقد با خودش قطع و برید کنند که اثر و مؤثر دو چیز هستند. به این معنا که هرگاه فردی نوشته علمی یا ادبی و یا هنری و به طور کلی اثری را خلق می کند آن وقت اثر (کتاب و یا مقاله و یا شعر و یا داستان و یا سائر آفریدها و تألیفات و تحقیقات و تصنیفات) هویت و شخصیت جدید و متمایز و جدای از مؤثر یا پدیدآورنده پیدا می کند. فرض براین است که مؤثر و یا پدیدآور بعد از پدیدآوری اثر می میرد و یا برکنار از هر جهت گیری کنار می نشیند و آنگاه حکومت و یا حاکمیت اثرش را تماشا می کند.

دوم- پدیدآور یا مؤثر در هنگام پدیدآوری و یا تولید اثر صرفاً انسان غیر جانبداری است که رنگ و تعلقی ندارد. بلکه او انسانی است که می خواهد با تولید اثرش تاریکی و یا تیرگی را به روشنی تبدیل کند و یا ابهام و یا معمای را حل کند و یا کشفیاتش را ارائه کند.

سوم- با فرض تفکیک اثر از مؤثر و بی رنگی و بی تعلقی مؤثر در هنگام تولید اثر، هرگاه کسی بخواهد اثری را نقد کند یا به تعبیر دیگر اثر را سره و ناسره کند و یا معایب و محاسنش را برشمارد، آنگاه هست که او به حیث منتقد نباید به سر و دامن مؤثر بچسپد و یا پاپیچ شخص مؤثر شود و یا وارد حریم شخصی و یا حریم خصوصی مؤثر گردد. بلکه منتقد دانا و فهمیده در هنگام نقد، اثر را نقد می کند و مؤثر برکنار از هر نقدی مصون می ماند. و منتقد دانا می داند که مؤثر بعد از تولید اثر مرده است. خصوصیات و عوارض و خلقیات مؤثر هیچ ربطی به اثر ندارد. زیرا که مؤثر صرفاً واسطه انتقال اثر است و بس. بنابراین منتقد دانا و با سواد و واقعی فقط اثر را خلق می کند نه مؤثر را. اما تا آنجایی که نقدها و یا نقدگونه هایی را که در نشریات هم میهنانم دیده ام نقد مؤثر بوده اند نه نقد اثر. و این، اولین نتیجه اش سبک کردن دانایی و فهم شخص منتقد است.

چهارم – مؤثر و یا تولید کننده اثر علمی، ادبی، هنری و یا سایر فراورده های فکری قبل از تولید و پدیدآوردن، ابتدا هرگونه غرض ورزیها، حب و بغضها، جانبداریها، انتقامجوییها، کامروائیها، ناکامیهایش را مانند کفش در جاکفشی و دم دروازه خانه بیرون می کند و سپس وارد حریم نوشتن می شود. زیرا هیچ کسی با کفش روی فرش وارد نمی شود. هر کسی که وارد خانه ای می شود ابتدا کفشهایش را در جاکفشی می گذارد آنگاه وارد خانه می شود. زیرا کفش حامل میکروب و نجسی و چتلی است. کفشها بر روی هر نجسی و کثافت و چتلی کشیده شده است و نباید فرش خانه را آلوده کند.
انسانها هم بخشی از ذهن و روان و خلقیاتش مانند کفش است. یعنی آلوده است به غرض ورزیها، حس انتقامجوییها، کدورتها، حب و بغضها، جهت گیریها. مؤثر هرگاه این کفش الوده را از پایش نکشد، اثر کفشی تولید خواهد کرد. یعنی اثری که از آن بوی چتلی و آلودگی پیداست.

پنجم- منتقد نیز مانند مؤثر هنگام نقد باید کفشهای حب و بغضهایش را در جاکفشی نقد بکشد و سپس پاک و ستره و پاکیزه وارد عرصه ارزیابیها، کم و کاستیهای اثر (نه مؤثر) گردد. تا نشود حریم نقد را با کفشهای آلوده اش آلوده و کثیف بسازد. البته هدف نقد زدودن اثر چتلی کفش از روی فرشهای ستره است. و منتقد اثر چتلی کفش را ستره و پاک می کند و با چشمه زلال نقد ذهن ها را روشن و ضمیرها را درخشان می سازد. کاری به صاحب کفش نباید داشته باشد.
ششم- گاهی ممکن است که اثر مانند نیش زنبور زهر آلود هست. منتقد با نقدش سم زدایی می کند. و گاهی ممکن است که اثر پیراسته و مبرا و عاری از زهر زنبور است. بلکه نقد با دخالت دادن اغراض ورزیها، حب و بغضها وارد حریم خصوصی و احوال شخصی و خصوصیات خلقی و اجتماعی مؤثر می شود، آنگاه نقد مانند نیش زنبور حامل زهر می شود. منتقد دانا و واقعی هنگام نقد به تمام این مسائل توجه می کند.

هفتم – شاید جالب تر این باشد که همیشه به جای اینکه از مؤثر نام می بریم، از اثر یادکنیم. اگر از مؤثر نام ببریم بدین خاطر است که "واسطه" را نام ببریم. و همچنین جالب تر این است که نقد بگوئیم نه منتقد، زیرا که نقد در نوع خودش یک اثر است. نقد هم بعد از تولید حکومت می کند و منتقد پس از نقد می میرد.

هشتم – شاید جالب تر این هم باشد که نشریات هم میهنان، ذکاوت و زیرکی از خودشان به خرج بدهند. و به نشر نقدنامه هایی که گاهی نقد اشخاص هست، نه آثار اقدام نکنند. زیرا هر نشریه ای در اعمال نظر بالای آثار وارده صلاحیت دارند. شاید جنجال و لنجه به پا کردن برای ذهن پروپاگند ساز عوامانه جالب باشد. اما بهتر آن است که نوشته ها را تفکیک کنیم. یک دسته نوشته های آموزشی برای عوام هست و یک دسته نوشته های برای طبقه خواص. هرگاه عقل ممیز تفکیک خواص و عوام به دست آمد کارها شسته تر و پیراسته می شود.

نهم – شاید برخی با نقدنامه هایی جنجال خلق کند و تلاشش این باشد که نام بکشد. و شخصیتش را به نمایش بگذارد. شرط اول نقد پاکیزگی و ستره گی روان منتقد از آلودگیها و کاستیهای شخصیتی و رنگهای مزاحم انسانیت است. هدف نقد پاکیزه کردن گندم از جودر و جو و پلال است. پاکیزه گر گندم، به گندم و جودر و جو و پلال کار دارد نه به دهقانی که آن را کشت کرده است. اما امروزه نقدنامه هایی مشاهده می شود که عاری از چارچوبهای نقد نویسی است. و این، به معنای صدمه زدن به جریان نقد نویسی کشور است و بد رسمی است. بیائیم رسم درست ایجاد کنیم. نکته پایانی اینکه این نوشته هیچ کینه و دشمنی با شخص خاص و منتقد خاص ندارد و به طور مشخص به هیچ نوشته خاص اعم از اثر و یا نقد اشاره ای هم ندارد. بلکه ناظر به سیستم و یا جریان نقد نویسی افغانستان است. با تشکر زیاد از شما که با حوصله مندی این نوشته را خواندید. خسته نباشید.
/