علی پیام
Payam.44@gmail.com

1
من نه خبرنگارم و نه گزارشگر. و حرفه ام هم اینها نیست. اما هر کسی سرشت نویسندگی قاطی ذاتش باشد، نمی تواند بدون ثبت چشم دیدها از کنار آن چیزهایی که ارتباط با چگونه بودن و چگونه زیست انسانی کردن دارد، عبور کند. شاید کور بودن و یا به کوری زدن و خرسوار از کنار چشم دیدهای که ارتباط با زندگی معیاری تو دارد، کار بینایان و بصیران نیست. بلکه کار اعمایان و به کوری زدگان است. پس بدون اینکه وارد ساحت مقدس خبرنگاران و گزارشگران شوم، شما را شریک چشم دیدهایم از مناطق مرکزی افغانستان خواهم ساخت.

مقدمه
وقتی که بخواهی از پایتخت افغانستان به سوی مناطق مرکزی سفر کنی، اگر خواب نباشی و چشم داشته باشی و لال هم نباشی و چشم بینا هم داشته باشی، مناظر جالب و متنوع و قابل تأملی را خواهی دید. اگر از مسیر میدان شهر (تکنه – جلریز) به سوی مناطق مرکزی، همین طور که راهت را ادامه می دهی، به محض اینکه نزدیک منطقه سیاخاک می رسی، با دو موقعیت متفاوت مواجهه می شوی. از کابل تا سیاخاک گذشته از اینکه وحشت ترس راه گیران و طالبان و القاعده کم می ماند قالب تهی کنی، نه اثری از مدرسه به چشم می آید و نه درس و نه دانش آموز. اگر از مسیر پروان هم بخواهی بروی راهت چاریکار خواهد بود. به محض اینکه از پل متک (به فتح م و ت) مسیرت را کج کنی، آثاری از تحصیل و مدرسه و دانش اموزانی که بکس کتابش را حمایل انداخته باشد، نمی بینی.

اما به محض اینکه به سیاخاک و شیخعلی برسی، گویا خاک عوض می شود. دنیا هم عوض می شود. فضا نیز متفاوت تر می شود. کناره های جاده خاکه تا چشم کار می کند، دختران و پسران مکتبی را می بینی. دختران و پسرانی را می بینی که کتابهایشان بین دستمال نه گله و یا بکسهای لاته ای یونیسف و یا پارچه پیچیده اند، گله گله و دسته دسته می روند و می آیند و شور و نشاط درس و تحصیل و علم و معرفت را در جاده ها پخش می کنند.

2
مبتدی نظام تحصیلی علوم دینی در مدارس دینی (البته نظام مدرسه دینی شیعه) افغانستان وقتی که درس را شروع می کند، کتابی را باید بخوانند به نام هدایت المتعلمین. این کتاب، یک کتاب اخلاقی است. وی باید کتاب را به زبان عربی بخواند. در این کتاب حدیثی با این مضمون نوشته شده است که هرکس که برای تحصیل علم از خانه اش راه می افتد ملایک بالهایشان را در مسیر طالب علم فرش می کنند و برای وی آمرزش طلب می کنند تا وقتی که او از درس برگردند.

3
اما هنگامی که مسیرت را به سوی مناطق مرکزی طی می کنی و به اعماق کوهها و دره ها و کوهپایه ها غرق می شوی، می بینی که ملایک بالهایشان را فرش کرده اند تا دختران و پسران دانش آموز قدمهایشان را روی مخمل بال ملایک بگذارند. حس می کنی که جاده تا جاده با بالهای ملایک گسترده شده اند.

وقتی که در اوراق دره های عمیق و چقور مناطق مرکزی فرو بروی فکر می کنی دیگر گم شده ای. اما در اینجا اول پیدایی است. مدرسه های دخترانه و پسرانه فعال هستند. در راهرویهای قریه ها، در کور جرهای آبادی، جاده های کوهستانی بچه های مکتبی را مشاهده می کنی که بکسهای خالی از کتاب و قلم و پنسل و کاغذ بر شانه های فقیرانه شان حمایل هستند و شادمان در حال بگو مگو هستند.

در برخی از سفرهایم به بهسود و بامیان و دایکندی به چشم دیدهای جالب و دیدنی برخوردم که شاید برای شما هم خیلی دیدنی و تماشایی باشد. خصوصا هنگامی که در سالهای آخر به دایکندی رفتم مدارس چپریی دیدم که برایم هم غم انگیز بود و هم شادی آور. در یکی از ولسوالیهای دایکندی که فاقد مدرسه بودند، چند مدرسه از شاخه های درختان بید و علف و گیاه و برگهای درختان ساخته بودند. از هریک از این مدارس چپری که شاید نام بهتری شما برایشان بیابید دیدن کردم. عکس گرفتم. دانش آموزان روی خاک نشسته بودند مثل اینکه این هم یکی از بازیهای بچه گانه هستند به درس معلم شان گوش می دادند. در گوشه ای از این صنفهای چپری چوکی سنگی بود که معلم بر روی آن می نشست و برای بچه ها دیکته می گفت.

در یکی از بازدیدهایم در یکی از لیسه های مرکز دایکندی دیدم که دانش آموزان روی فرش کهنه نشسته اند و تعدادیشان از بی جایی روی تاقها و جلو کلکینهای صنف نشسته اند. نبود فضای آموزشی و یا مکتب یکی از عمده مشکلات این ولایت هست. برخی از دانش آموزان باید زیر سایه درختان درس بخوانند و تعدادی هم زیر مدرسه چپری ساخته شده از برگها و شاخه های درختان و عده ای هم زیر خیمه های اهدایی یونیسف. اما هرچه هست، در این ساحات از کشور یکی از دغدغه ها و همچنین آرزوها مدرسه است و تحصیل. در این ساحات هم دختر و هم پسر درس می خوانند. برای هیچ یک از جنس مذکر و مؤنث ممنوعیتی و تبعیضی برای تحصیل وجود ندارد. البته شاید با یک مقدار تفاوتها و مشکلات اما در مجموع حق تعلیم و تربیه با تمام کمبودهایش در این ساحات مراعات می شود.