علی پیام
Payam.44@gmail.com

سالهای گذشته (سنیله 1386) به دعوت والی غزنی جهت شرکت در جشنواره بزرگ عارفان و تجلیل از ابوریحان بیرونی به غزنی رفتم. شاعران، نویسندگان، محققان، اهالی مطبوعات، اساتید دانشگاه و تعدادی از دانشجویان زبان و ادبیات فارسی دانشکده دانشگاه کابل در این برنامه حضور داشتند.
وقتی در شهر غزنی رسیدیم، ما را به هتل فرخی اقامت دادند این هتل در مرکز شهر است، منزل دوم یعنی طبقه فوقانی بانک.

خیلی تعجیل داریم که آرامگاههای بزرگان و عارفان و نظرکرده های غزنی و همچنین ابنیه و آثار تاریخی غزنه را ببینیم. در همان ابتدا که در هتل مستقر شدیم، یکی از دانشجویان دانشکده زبان وادبیات فارسی دانشگاه کابل که آن طرف پنجره را دید می زد، گفت: "در سفر قبلی ام استادم گفت که آنجا آرامگاه فرخی سیستانی شاعر بزرگ دربار سلطان محمود غزنوی است." بعدش با انگشت سبابه اشاره کرد. بلند شدم و رد انگشت وی را تعقیب کردم، محلی را که اشاره می کرد، پشت بازار واقع بود. گویا یک علم و یا چوب بیرق آرامگاه فرخی سیستانی به چشم می آمد.

وقتی که روی چپرکت نشستم، گفتم: کی شود که سر آرامگاه این شاعر و سخنسرای بزرگ فارسی برویم! که همان دانشجو با تأسف گفت: "ولی، آنجا محل قضای حاجت و جواب چای (ادرار و بول) بازاریان و مردم کاسب محل است." گویا تمام دنیا سرم آوار شد. بعدش تعداد دیگر نیز سخن دانشجو را تأیید کرد و دنیا را بر سرم تاریک و تار ساخت.
این شد که فردای جشنواره (فیستیوال) سراغ آرامگاه فرخی سیستانی را نگرفتیم. اما آیا واقعاً همان محل آرامگاه فرخی سیستانی است؟ به طور قطع نمی دانم. شاید درست باشد و یا شاید صرفاً تشابه اسمی باشد. ولیکن اینکه مقبره ای به نام فرخی سیستانی در همانجا واقع است که مردم در آنجا جواب چای می کنند، ظاهراً قطعی است. و اینکه فرخی سیستانی ملک الشعرای دربار سلطان محمود غزنوی بوده است، نیز جای شک و شبهه نیست.

اما در سال 2004 میلادی که به همراه حسین فخری از نویسندگان بزرگ کشور در این شهر آمدیم، البته به دعوت ایشان و تسهیلات ترانسپورتی ایشان و تمام محلهای دیدنی و ابنیه تاریخی و آرامگاههای عارفان، شاعران و بزرگان غزنه را به راهنمایی ایشان دیدم ، به گمانم آقای فخری راجع به اینکه آرامگاه فرخی سیستانی محل ادرار است، چیزی نگفت.

تاریخ فرهنگی از چه تشکیل شده است؟
این سؤال که تاریخ فرهنگی ما از چه چیزی تشکیل شده است؟ سؤال کلیدی است. تاریخ شبیه به خانه سازی است. اگر خانه ای می سازیم، مصالح مورد نیاز ما عبارت اند از خشت، در، پنجره، آهن و یا چوب برای سقف و همچنین ستون. تاریخ فرهنگی نیز مصالح و مواد مخصوص خود را دارد. مصالح و مواد آن عبارت اند از عالمان، هنرمندان، نویسندگان، شاعران، اثار هنری، و آفریده های ادبی. کشور بدون تاریخ، کشوری است که در تاریکی زندگی می کند. و کشوری با تاریخ مقتول کشوری است شبیه به سیاه خانه هایی که سراسر دود است و دم. تاریخ فرهنگی کشور من تاریخ مقتول است. چهره ها و عناصر فرهنگی معماران کشور هستند. اما آیا معماران فرهنگی افغانستان در کل و معماران غزنه به طور خاص کیها هستند؟

بخشی از تاریخ فرهنگی ما دیار غزنه است. در دربار سلطان جهانکشای غزنه یعنی سلطان محمود در حدود چهارصد تن سخن سرا به زبان شیرین فارسی شعر می گفتند. وقتی که در شهر غزنه حضور بیابی، حضور روحانی حکما و عرفای بزرگ و وارسته را حس می کنی. از خودت و از دنیای شرور پیرامونی ات جدا می شوی. اینجا حدیقت الحقیقه حقیقت زندگی خدایی را در ضمیرت بیدار می کند. اینجا بوی دوات حکیم ابوالقاسم فردوسی به مشامم می خورد. فرخی و مسعود سعد سلمان و عنصری روزی اینجا بر روی زمینی که اینک میراثبانی اش برای ما رسیده است راه می رفته اند. اینجا سرزمین مقدسی است که می گویند مولانا مثنوی معنوی را از روی حدیقت الحقیقه حکیم سنایی سروده است.

اینجا غزنی است، حضور بیهقی را حس می کنی و صدای پای هجویری بر گوشت طنین انداز می شود. احساس می کنی که هجویری کشف المحجوب را نوشته است تا هستی را در دایره تنگ نفسانی کشف کرده و برای من و تویی که خود را هنوز کشف نکرده ایم و به زندان تن "نای" مسعود سعد سلمان زندانی هستیم، بفهماند که عرصه عرفان و حکمت و سخن سرایی عرصه رقابتهای منبعث از تقسیم و سهمیه بندیهای جاهلانه ای که ما دچار آن هستیم بدور است.
اینجا آرامگاه سلطان محمود غزنوی سلطان جهانکشای غزنه و آرامگاه فرخی سیستانی ملک الشعرایش است. اما وقتی که بشنوی "از آثار و نشانیهای مقبره فرخی سیستانی این سخن سرای نامدار فقط چوب علمش مانده است." سپس این همسفر هم اتاقی اضافه کند: "ولیکن، بازاریان از آنجا بعنوان جواب چای و قضای حاجت استفاده می کنند." تاریخ مقتول کشور تمام قد در برابرت برای عذاب دادنت ایستاده خواهد شد و به سهل انگاریها، نا فهمیها، بی توجهیهایت تو را محاکمه خواهد کرد.

اینجا آرامگاه حضرت حکیم سنایی است که مولانای بلخ گفته است: "... ما در پی سنایی و عطار می رویم." اینجا خاک پاکی است که نقش پای ابوریحان بیرونی در اینجا نقش است. شخصیت نامداری که 113 کتاب نوشته است. آیا مصالح و مواد تشکیل دهنده تاریخ فرهنگی کشور بغیر از این است؟ اگر چیز دیگری سراغ داریم، این "گوی و این هم میدان."
پایان سخن اینکه لعنت بر مردمی که بر میرات داری خیانت می کند. نفرین بر مردمی که به جای قرائت سروده های سخن سرای نامدار فارسی (فرخی سیستانی) بر مقبره این شخصت بزرگ قضای حاجت می کنند. نفرین و نفرین بر بانیان فرهنگی این کشور که ای کاش به جای رهبری فرهنگی چوپان و یا گاوچران و یا شتربان می شدند. تا میراث ارزشمند تاریخ فرهنگی ما دچار این فلاکت نمی شدند.