◄علی پیام

رسانه ذاتاً نهاد مقدس می باشد. و رسانه در حکم نمک است. اما اگر به قول معروف نمک بگندد، چه اتفاقی رخ خواهد داد؟

در طی سالهای آخر یعنی در سالهای پس از حکومت امارت اسلامی طالبان همگی می دانیم که رسانه های صوتی، تصویری و چاپی ایجاد گردید و هویتهای ارجمندی مانند خبرنگار و روزنامه نگار و ژورنالیست در عرصه رسانه پیدا شدند.

در این سالها همواره متوجه عدم اطلاع رسانی بوده ام. و همیشه یک خلاء احساس می کرده ام. و هماره چیز کمی در دستور کار خبرنگاری و رسانه ای افغانستانیها می دیده ام. به عبارت دیگر، در طی این سالها شاهد بوده ام که برخی از اتفاقات و رخدادهای فرهنگی، برنامه ها و کنفرانسها در همین شهر کابل رخ می داد و لیکن از سوی خبرنگاران انعکاس داده نمی شد. دایم به این فکر بودم که چرا این سرزمین در بایکوت و در سکوت خبری سیر می کند؟ به طور مثال وزارت فرهنگ همه ساله جشنواره فرهنگی برگزار می کند ولی خبرش در هیچ جایی منعکس نمی شود. رخدادهای فرهنگی و هنری به وقوع می پیوندد ولیکن خبرنگاران از پهلویشان به اصطلاح محلی"خر سوار" تیر می شوند. سالها گذشت و این سؤالها بیشتر و بیشتر شد و من در جستجوی این معما بودم.

تا اینکه روزنامه وزین هشت صبح در شماره 337 مورخ 14 سنبله سال جاری مطلبی چاپ کرد که خبر از رشوت ستانی تعدادی از خبرنگاران می داد. البته این روزنامه با احتیاط کامل قضیه را مطرح کرد، ولیکن این خبر از عمق گندیدگی نمک خبر می داد.

این روزنامه نوشت: "شماری از نهادهای فعال در عرصه خبرنگاری می گویند گزارشهایی از ولایات مختلف افغانستان در دست دارند که حاکی از رشوت ستانی برخی از خبرنگاران در برابر پخش خبرها و کنفرانسهای مقامهاست. والیان و بیشتر مقامهای ولایات جنگ زده گفته اند که خبرنگاران از آنها پول می گیرند. یک تعداد از والیها گفته اند یکی خبرنگار ماهانه بیست هزار افغانیگی و یک خبرنگار سی هزار افغانیگی از یک والی می گیرد."

با درج مطلب خبری هشت صبح کم کم متوجه شدم که آبشخور این همه سکوت و بایکوت کجاست؟ اما هنوز یقین پیدا نکرده بودم که دوست عزیزم (نامش محفوظ)، کارمند یکی از وزارتخانه های تخصصی و کلیدی، رشوت ستانی و رشوت دهی برخی از خبرنگاران و سیاست مداران را تسجیل کرد.

همان دوست من گفت: ابتداها هر برنامه و کنفرانسی را که می گرفتیم، انعکاس خبری پیدا نمی کرد. اما وزارت ما مجبور شد تا با خبرنگاران وارد معامله شود. سالهاست که وزارت ما برای هر خبرنگار مقدار مبلغ معینی می دهد تا گزارش کنفرانس و یا برنامه وزارت را پخش کند.

فلاشبک
صحبت دوست من فورا مرا به یاد سخنان دوست خبرنگارم انداخت. درست حوالی سالهای 2006 و 2005 بود. دوست خبرنگارم یک روز به طور رفیقی گفت که فلان شخصیت سیاسی (نامش محفوظ) در فلان حادثه این مقدار دالر امریکایی تحفه داده است. همین دوست من گفت که در فلان حادثه از سوی (نامش محفوظ) که آدم زور آوری است، بارها تهدید شده است. دوست دیگرم می گفت که فلان شخصیت سیاسی (نامش محفوظ) که همیشه چهره تلویزیونی هست، برای این است که برای خبرنگاران استحقاق و یا رشوت معین پرداخت می کند.

جمع بندی
از مجموع مطالب بالا نتیجه می گیریم که رشوت ستانی که بدترین فساد اخلاقی است، بلای جان طیف خبرنگاران کشور نیز شده است. فساد رشوت ستانی روح بزرگوار خبرنگاری را نیز فاسد کرده است. قضیه فساد رشوت ستانی طیف خبرنگار همان مثل معروف را در ذهن آدم زنده می کند: وای زمانی که بگنند نمک!"

بدون شک، فساد رشوت ستانی، رشوت دهی و واسطه رشوت بنیانهای اخلاقی و فضیلت سالاری را در جامعه افغانستانی به تباهی کشانده است. اگرچند بخش اعظم تقصیرات متوجه طیف خبرنگاران است که وظیفه مقدس و ارزشمند را به عهده دارد. اما بخشی از فساد اخلاقی متوجه رشوت دهندگانن نیز می باشد. یعنی تا عنصر رشوت دهنده نباشد، رشوت گیرنده نیز نمی باشد. با این حال، مع الاسف روحهای کاسبکارانه و فاسد مانند گرگ در لباس میش وارد عرصه کاری خبرنگاری شده است.

رواج فرهنگ رشوت ستانی در بین برخی از خبرنگاران باعث بایکوت و سکوت و عدم اطلاع رسانی شده است. این فساد اخلاقی باعث شده است تا خبرنگاران رشوتگیر در بدل اخذ رشوت خبرهای غیر واقعی را به نشر بسپارند و یا از نشر اخباری که باید نشر شود خودداری می کنند. قانون مجازات رشوت می گوید که رشوت عبارت است از مال یا منفعتی را در بدل اجرا و یا امتناع از عملی که وظیفتاً به آن مکلف باشد مستقیم و یا بالواسطه قبول یا مطالبه کند.

خبرنگار و اهل رسانه مکانیزم کنترل کننده و بازدارنده حکومت و دولتمردان و زمامداران است تا قدرت حاکمه را از فساد جلوگیری کنند. صداقت و امانت داری دو عنصر اصلی روحیه یک خبرنگار می باشد. اما اگر وقتی عناصر صداقت و امانت از اخلاق خبرنگار رخت بربندد، یقیناً بی اعتمادی وبی اعتنایی نسبت به رسانه به وجود آید. از آن پس تقدس رسانه خدشه دار خواهد شد. کشور بدون رسانه سالم مانند خانه موریانه خورده و کرم زده خواهد بود. آنگاه که رسانه و خبرنگار قدرت فسادآور حکومت را کنترل می کند، اگر خود غرق در فساد شود، چه خواهد شد؟ آن وقت دیگر نه حیثیت و شرافت رسانه ای در بین خواهد بود و نه رسانه قدرت خواهد داشت و نه مردم اعتماد و اعتنا خواهد کرد.

مشکل کار
شاید این سؤآل بد نباشد: مشکل کار خبرنگاران رشوت خور در کجاست؟ البته ممکن است مشکل کار در غیر حرفه ای بودن طیف خبرنگاران افغانستانی باشد. یعنی هر چوچه که سر از تخم بیرون کشیده است، و هر بچه خام که از قنداق خلاص شده باشد، عنوان خبرنگاری را یدک می کشد. و هر دوره نادیده و بی خبر از تقدس ذاتی کار رسانه ای در لباس خبرنگاری درآمده است، شبیه به گرگ در لباس میش! قطعاً طبق مندرجات اسناد تقنینی افغانستان (قانون مجازات رشوت، قانون جزای افغانستان) هم خبرنگار رشوت گیرنده مجرم است و هم سیاستمدار رشوت دهنده فاسد و مجرم.

رفع مشکلات رشوت خوری و رشوت دهی
یکی از کارهایی که باید مدنظر گرفته شود، شکل گیری اخلاق خبرنگاری است. این اخلاق خبرنگاری وقتی میسر می شود که نهاد رسانه در افغانستان شکل بگیرد. نهاد رسانه به افرادش تعهد، صداقت و امانتداری آموزش خواهد داد و از ورود هر کس و ناکس به حریم مقدس رسانه و خبرنگاری جلوگیری خواهد کرد. آن وقت افراد مسؤول و مؤمن به آرمانهای وظیفه ای و متعهد به کرامت خبرنگاری هیچ وقت به خودش اجازه نخواهد داد تا روحش در فساد رشوت گیری غرق شود. بعلاوه تطبیق مفاد قانون مجازات رشوت و قانون جزا شاید یک راهی باشد که بر تذکیه اجباری خبرنگاران فاسد کمک شود.