◄ علی پیام

توسعه آموزش عالی نشانگر توسعه اجتماعی است. اما این مهم در جامعه متوازن صدق می کند نه در جامعه متورم افغانستان. جامعه فعلی افغانستان جامعه متورم است. رشد نا متوازن و نا موزون و ورم کرده! در این نوشته به یکی از ورمها و التهابهای فیزیکی و روحی این جامعه بی قواره اشاره می کنیم.

امروزه شاهد فعالیت چندین مؤسسه تحصیلات عالی در کشور هستیم. هر روز که می گذرد می بینیم یک مؤسسه آموزش عالی خصوصی تولید شد. تا آنجا که می دانیم در طی ماههای آخر مؤسسات تحصیلات عالی زیر آنهم فقط در شهر کابل شروع به فعالیت کرده اند:

1-      مؤسسه تحصیلات عالی باختر

2-      مؤسسه تحصیلات عالی کاردان

3-      مؤسسه تحصیلات عالی چراغ

4-      مؤسسه تحصیلات عالی دقیق

5-      مؤسسه تحصیلات عالی میوند

6-      مؤسسه تحصیلات عالی مریم

7-      مؤسسه تحصیلات عالی باختر

8-      مؤسسه تحصیلات عالی کاتب

9-      مؤسسه تحصیلات عالی خاتم النبیین

10-    مؤسسه تحصیلات عالی حکمت

البته شنیده می شود که دو مؤسسه تحصیلات عالی دیگر نیز فعال شده اند. و قرار است که چهار دانشگاه خصوصی نیز به همین زودیها به ثبت برسند. دوست من یک روز گفت: "یکی به من گفته است که به این زودیها چهار دانشگاه خواهم زد." وقتی این سخن را شنیدم، خنده ام گرفت و گفتم: مگر دانشگاه غژدی کوچی است که فورا بشود ستونهایش را برپا کرد! آنهم چهار دانشگاه در زمان اندک، یعنی ظرف چند روز!

این تولیدات روز افزون و بیش از حد دانشگاههای خصوصی در حالی است که میزان فارغین صنوف دوازدهم شاید آنقدرنباشد که بیشتر از ظرفیت دانشگاههای موجود افغانستان باشد. مگر اینکه واقعاً بگوئیم بازار جعل اسناد آنقدر گرم است که فارغین صنوف دوازدهم از ظرفیت دانشگاههای فعلی و فعال افغانستان بیشتر باشد. البته در جعل اسناد مدارس متوسطه شک نیست. همین چند روز قبل نزد یکی از دوستانم بودم. دوستم یکی از مسؤولین است. در حالی که با هم اختلاط می کردیم برایش تلفن آمد. دوستم از این طرف خط می گفت: "صحیح، صحیح برت جور می کنوم... برادر! دیپلم برایت می کشوم که بدون هیچ مشکلی در وزارت معارف تأیید شود، هزار دالر امریکایی تمام میشه."

نقد و بررسی تولید مؤسسات تحصیلات عالی
در حالی که تولید روز افزون آموزشگاههای عالی یکی از ورمهای جامعه افغانستانی است، اما از جهتی بجا نیز هست. چرا؟ برای اینکه دانشگاههای دولتی نهادهای سترون و منجمد و فسیل شده ای اند به حدی که تحصیل کرده های دانشگاههای خارج از کشور حق ورود ندارند، به هر بهانه ای و هر سمت گیریها و جهت گیریهایی. یعنی اگر یک نفر تحصیل کرده دانشگاه از خارج برگشته بخواهد وارد کادر هیئت علمی یا اداری دانشگاه کابل شود، به هر بهانه ای راه ورود بسته است. زیرا دانشگاههای موجود افغانستان ماترک و یا ارثیه یک عده افرادی هستند که به نحو تمامیت خواهی اجازه ورود نیروهای تازه نفس را نمی دهند و بهر بهانه ای راه ورود را سد می کنند. نمونه های زیادی موجود است که افراد تحصیل کرده در مقاطع ماستری و دکتری از خارج برگشته اند و متقاضی کار در دانشگاه کابل و سایر دانشگاههای کشور شده اند و صلاحیت علمی هم داشته اند اما در آخرین مرحله به بهانه هایی راه تازه وارد را سد کرده اند.

با توجه به مسدود بودن دروازه های دانشگاههای دولتی بر روی تحصیل کرده های از خارج برگشته و حصارهای محکم و قفلهای زنگ زده بر دروازه های آن، تولید روز افزون دانشگاههای خصوصی موجب چند کار و یا چند فایده خواهد شد.

اولا، بهترین نیروهای تحصیل کرده و آپدیت و جوان را جذب خواهند کرد و دانشگاههای دولتی همچنان فرسوده تر و پیرتر و از کار افتاده تر و حصار شده تر باقی خواهد ماند. دانشگاههای دولتی با همان اساتیدی خواهد ماند که هنوز چپترهای دهه چهل و پنجاه را به خورد دانشجویانش می دهند. و دانشجویان را از هر نوع تفکر و تدبر و تحقیق و تفحص مانع می شوند.

دوم، ممکن است مؤسسات تحصیلات عالی خصوصی، مراکز آموزش عالی دولتی را در تنکنا قرار بدهند، زیرا مؤسسات تعلیمات عالی خصوصی با صرف هزینه های ممکن و ارائه آموزش به روز و پیشرفته تر موجب ناچل شدن مراکز آموزش عالی دولتی خواهند شد. البته ممکن است که قضیه عکس باشد. بدین معنا که شاید جو رقابت باعث شود تا دانشگاههای دولتی در صدد آپدیت دستگاه تعلیمی و اداری شان برایند. اما تا آنجا که می دانیم وزارت تحصیلات عالی افغانستان به عنوان یکی از مراکز تعلیمی دولتی از اصلاحات اداری می ترسند و هنوز تن به اصلاحات نداده اند. چرا؟ زیرا کارمندان اداری وزارت تحصیلات عالی دارای تحصیلات پائین هستند و آپدیت شده هم نیستند، می ترسند که در جریان اصلاحات از چرخه کارمندی خارج شوند. بدین جهت هرگز حاضر نیستند که وزارت تحصیلات عالی اصلاحات شوند.

سوم، از سوی دیگر تولید روز افزون مؤسسات عالی مشکل ساز نیز خواهد شد. زیرا موجب دو شقه شدن جامعه خواهد گردید. بدین معنا که افراد بی پول و منال آرام آرام از گردونه تحصیلات عالی و دسترسی مساویانه تعلیمات دانشگاهی و در نتیجه مشارکت در اداره عامه کشور خارج خواهد شد.

چهارم، تمام مؤسسات عالی در پایتخت کوچک افغانستان متمرکز شده اند. این، موجب توزیع نامناسب دسترسی تمام شهروندان کشور به تحصیلات عالی خواهند شد. و این، عین بی عدالتی است.

نتیجه گیری

بهر حال، روند تولید مؤسسات تحصیلات عالی آنهم فقط در شهر کابل کوچک نمونه دقیق از جامعه متورم است. جامعه ای که نا متوازن به رشدش ادامه حیات می دهد. باز هم جامعه ای که شاید به آن اندازه استاد معیاری و تحصیل کرده نداشته باشد تا دانشجویان عالم و دانشمند و فرهیخته و به درد بخور تربیت کنند. واهمه اینجاست که نشود این مؤسسات، تعلیم دیده های بادکنکی و تحصیل کرده های سرتیفیکیتی وارد جامعه متورم سازند. نشود که استادان سرتیفیکیتی دانش آموختگان بی دانش را در حیات جامعه تزریق کنند. زیرا تحصیلات عالی و تعلیمات دانشگاهی آنقدر ساده و پیش پا افتاده نیست که جامعه متورم افغانستانی تصور می کند. نشود که مؤسسات تحصیلات عالی تولیدی ما، همان قصه مرد کوچی را تمثیل کند که در آبادی پائین می شود و به ملای آبادی می  گوید: "ملا صاحب! بچه مرا ملا کن که کوچ و اشتران در حال حرکت اند."