علی پیام
Payam.44@gmail.com

1
گچ بریهای ساختمانها، نمای خانه ها، نماهای رومی، طاقها و طاقدیسها، سر ستونها، ابزار و گلها و نقاشیهای ساختمانها و تعمیرها را هر روز می بینیم. شاید کمتر به آفرینش، خلقت، شکل یافتن، وجود گرفتن، ترکیب و مراحل پدید آمدن و تکوین آنها از خود سؤال کنیم. شاید از کنار مراحل ساخت و آفرینش خورشیدی که هر روز از شرق طلوع می کند و در مغرب سجود، به راحتی عبور کنیم. و هر شب ماهتابی که ناگهان در قاب آسمان خلوت آسمان را رنگ می کند و ستارگانی که در صفحه آسمان بل بل می کنند برای هریک از ما عادی باشند. اما هر وجودی که پس از عدم شکل می گیرد زیباست و سؤال برانگیز حتا گچ بریهای ایوانهای خانه های کابل که پر است از گلها و حیات وحش و نقش برجسته ها و سر ستونها و نماها.

2
معماریهای به جا مانده از عهد باستان، بناهای تاریخی، از اشکال اهرام ثلاثه مصر تا بناهای به جا مانده در غور و غزنی و بلخ و نیمروز و هلمند تا پلکان و طاقهای قوسی خشتی زیگورات (آثار به جای مانده 4000 سال قبل از شهر باستانی اور) کرانه های دجله و فرات و نیل تا آسمان خراشهای شهرهای امروزی همه و همه جای تأمل و نگرش عمیق دارد. هریک از این بناها و نقشها و سایه ها نشان دستان و کلکهای هنرمندان و معماران و آفرینشگرانی هستند که به خاک و سنگ شکل داده اند. و از خاک کیمیا ساخته اند.

3
همیشه که ایوانهای گچ بری شده خانه های کابل را دیده ام با آن گلها و طرحها و رنگها و اشکال هندسی به نحوه شکل دهی آن فکر کرده ام. با خودم گفته ام: چگونه از خاک و سنگ این پرندگان و گلها و طرحها و شکلهای هندسی را می سازند؟

4
یک روزی سراغ سلمان حسینی رفتم. اما نه در کابل بلکه در خارج از کشور. سلمان حسینی داستان نویس است. هنرمندی که بین گچ و داستان آشتی داده است. سلمان سالهاست که داستان می نویسد اما شش سالی است که از خاک ترکیبهای هندسی می سازد و آنالیز کارش در کمپوزیسیون شکلها جالب است.
چند روزی به محل گچبری سلمان شاهد طرحها و قالب بندی طرحهایش بودم. از تمام مراحل کار گچبری اش عکس گرفتم.

روح اصلی گچبری هندسه است. سلمان به کارش اشاره می کند و می گوید: "مقارنه اگر در کار رعایت نشود، کار خراب از آب در می آید. می دانی که مقارنه از فرمولهای هندسه است." وقتی که شاهد کار گچبری باشیم گچبریها و قوسها و گلها و حیات وحش و طرحها مراحل آفرینش دارد. و از اصول و عناصر برخوردار است. سلمان می گوید: "گچبری شبیه به داستان دارای طرح و پیرنگ و الگوست."

سلمان حسینی هنوز هم داستان می نویسد و در جلسات نقد و بررسی داستان شرکت می کند. از وی چندین داستان در نشریات و مطبوعات بیرون مرزی افغانها نشر شده است. خودش از تعداد 20 داستانش نام می برد که شاید بهترین کارهایش باشد. اما، سلمانی که در این نوشته می بینید نه آن سلمانی است که داستان می نویسد. بلکه استا سلمان است که به خاک شکل می دهد و از خاک ماه و ستاره می سازد.

5
مراحل شکل دهی خاک و سنگ برایم خیلی تماشایی است. همانطوری که شاید دقیقه ها پیش مجسمه های بودا در بامیان ایستادم و به مراحل شکل گیری و آفرینش مجسمه ها تفکر کردم و با خودم گفتم: "آیا این هیکل خاکی که الان گویا نفس می کشد، آیا روزی مانند هر خاک سنگ کوههای بامیان بوده است؟ که اینک فکر می کنی به سویت نگاه می کند؟
امروز در محل کار سلمان داستان نویس آمده ام که از گچ و آب طرحهای هندسی، گلهای وحشی، و مهتابهای از گچ می سازد. استا سلمان مانند هر استای گچبر با حوصله مندیهایش به شاگردش دستور می دهد که گچ را چگونه بسازد و چه کاری بکند و چه کاری نکند. وی قاعده بایدها و نبایدها را با دقت مراعات می کند. وقتهای که نحوه شکل دهی آب و گچ را تعقیب می کنم، تمام بناهای که دیده ام و تمام نماهای که در تاریخ خوانده ام و تصاویرشان را دیده ام تماشایی و دیدنی جلوه می کند. فکر می کنم که در هر شهر و دهاتی استا سلمانها از روی دقت و حوصله مندی با آب و گچ پرندگانی را می سازند و سپس روی ایوانها و طاقدیسها و روی ستونهای خانه ها به پرواز در می آورند. سلمانها با گچ و آب ماهتاب می سازند و سپس آن را بر قاب خانه ها طلسم می کنند تا شب و روز بتابد.

هر خانه ای که ردپای گچبر افتاده باشد، نشان دستی را می بینی که به یادگار مانده است. اما آیا مزد گچبرها همان پولی است که به استای گچبر داده می شود؟ شاید کسانی باشند که از کنار سیر خلقت و آفرینش گچبرها بدون هیچ تأملی عبور کنند اما واقعیت امر این است که گچبری آفرینش و خلقت است. خلقت شمه ای از ذات ربوبی پروردگار عالم است. همانطوری که هستی نشان خالق متعال است، گچبریها و نماها و نقشها و سر ستونها و گلها و ابزارها نشان دستان آفرینشگری هستند که به آب و گچ حیات می دهند.

با سلمان راجع به سابقه ابزار (گچبری) و مفهوم آن و ارتقای طرحها صحبت می کنم. سلمان می گوید که گچبری رو به سوی سادگی طرحها پیش می رود. الان از کارهای گل گلی و شلوغ و گل و بلبل استقبال نمی شود. بلکه سعی می شود که بیشتر کارهای حجمی و هندسی درست شود. اضافه می کند که کلمه اپنOpen و فرم آن (آشپزخانه های عصری) اصلا وارداتی از مغرب زمین است. سلمان اضافه می کند که مردم و یا صاحبان کار زیبایی کار را درک نمی کند. به گفته سلمان اگر کسی به مراحل خلقت کار توجه کنند خیلی جالب است! به نظر می رسد که گچبری چیز مبهمی است. آیا هنر است و یا حرفه؟ اما از آنجا که از گچ، ماه و ستاره می سازند و پرنده خلق می کنند و بعدش در ایوانها و پذیرائیها و خانه ها رها می کنند، تا برای همیشه ای که خانه هست، به یادگار باشند، هنر است. اما تقلید در کار پای گچبری را لنگ می کند. سلمان هم از آفت تقلید و کارهای تقلیدی صحبت می کند. اما شاید گچبری حرفه باشد. منتها چیزی که هست این چشم ها و دیدها و نگاهها و تأملها هست که موجب ارتقای گچبری می شود. شایدهای زیادی در پشت کار گچبری هست. اینکه گچبری شاید هنر باشد. شاید زمینه تحول پیش آید و شایدهای دیگر.

می ماند این سخن که به سلمان و تمامی سلمانهای که با گچ نقش و طرح می زنند، خدا قوت بگوئیم و بر کارشان آفرین. هر کسی در زندگی نقش سازندگی دارد. سلمانهای که ایوانهای خانه های کابل را پر از گل و بلبل و پروانه می سازند خسته نباشند. سلمان حسینی داستان نویس نیز برای همیشه زنده و سازنده بماند. سلمان حسینی هم با کلمات خلق کند و هم با گچ ماه و ستاره بسازد.
/