امروزه واژه هایی  مثل فرق ، تفاوت ، تناقض و  نابرابری و... بین زن و مرد در بررسی های اجتماعی و تحقیقات روشنگرانه زیاد به چشم می خورد  اما متاسفانه  به دلیل عدم آگاهی کافی از متون دینی و سواد اسلامی و حتا ادبیات تحقیق ؛  این کلمات در جایگاه خود استفاده نمیشوند و بار معنایی دیگری به مخاطب القا می کنند  و در سطح کلان واژه هایی مانند فمنیسم ،  جنسیت و زن گرایی ، روشنفکری زن و فمنیسم اسلامی !! که در این موارد باید ابتدا نویسنده بداند که در نوشته اش چه می خواهد و چه روشی را در معنا و نگارش متن خود دنبال می کند و از نگاه انسان شناسانه با چه جهان بینی و فکر اولیه ای وارد بحث شده تا در جهت گیری خود در بیان معنا و مفاهیم و نوع استدلال ، دچار چند پهلویه گویی  نشود طوری که مشخصا در بین نویسنده های  جوان زیاد دیده می شود .

اصولا  یک " انسان " خلق شده تا در زندگی خود بندگی کند و با زندگانی سالم خود جانشین خدا روی زمین باشد یعنی خدا گونه " وجودش " را تکامل بخشد همچنین می توان از آن به بیان ساده تر، سلوک معنی و زندگی مبتنی بر خرد سالم ( تعقل )  دانست  . لازمه ی این کار ظرفیت های درونی است که خداوند در " انسان " به ودیعت گذاشته  .

خداوند انسان را خلق کرد و بر اساس حکمتی که داشت او را به دو جنس زن و مرد تقسیم کرد حالا اگر خلقت انسان را صورت سازی و سیرت بخشی بدانیم می بینیم که در صورت دهی و ظاهر بخشی ، زن و مرد طوری کار شده که ارتباط شان ایستاده بر نیاز به همدیگر است که در زندگی مکمل هم اند . اما جنسیت  در دارایی های " انسان " با توجه به نوع خطاب در آیات قرآن و تجربه ی بشر در تاریخ هرگز راه پیدا نکرده .

مانند هدف خلقت آدم ؛  که خداوند در قران می فرماید : ما خلقت الانس و الجن الا لیعبدون  مراد از این ایه اینطور است که هدف از خلقت انسان عبودیت است نگفته هدف از خلقت مرد یا زن ! همچنین در مورد راه راست می فرماید :  " اَلَمْ اَعهد اليكُم يَا بَني آدمَ اَنْ لاتَعبُدوا الشيطانَ اِنّه لَكُم عدوٌّ مبينٌ وَ اَنِ اعبُدوني هَذا صِراطٌ مستقيمٌ " در این جا خطاب به بنی آدم است نه به زن و نه به مرد و هنمینطور است مسله ی دمیدن روح و پدیده ی فطرت و وجدان و بار امانت و ... مراد من در بالا از بحث زیر بنایی بودن تحقیق در زمینه ی زن نکاتی از این قبیل بود که یاد کردم البته توضیح و تحلیل و ترتیب انها حوصله ای دیگر می خواهد که از عهده ی این نوشته ی کوتاه خارج است خلاصه اینکه در جهان بینی اسلامی در مسئله ی خلقت و ایجاد توانایی ها و ظرفبت ها و دارایی ها مقوله ی جنسیت راه پیدا نکرده و او (  " انسان " یا  " بنی آدم " ) را  خواسته تا خداوار  زندگی کند و به قول خود جانشین او در روی زمین باشد  . زن و مرد در خلقت و ظرف وجودی ( استعداد ) و برخورداری از ارزش ها مساوی اند و در یک مقام به نام " انسان "  قرار میگیرند .

مقوله ی " مطالعه ی روبنایی و بیرونی  زن " ایستاده بر هویت و منزلت فردی  و اجتماعی او است که در واقع حقوق و جایگاه او به عنوان شهروند مسلمان و آزاد رقم می خورد . زن ابتدا به شکل یک فرد در جامعه است ( خانواده – آموزش ابتدایی – آموزش عالی )  اما  با رشد ظرفیت آگاهی و شعور اجتماعی و همچنین نیاز فطری برای اجتماعی زیستن وارد جامعه می شود و در واقع دنبال نوعی " مشارکت اجتماعی  " است .  کتاب و سنت بزرگان دین هیچگاه تاکید بر انزوای زن در جامعه نداشتند و منزلت او را محدود به خانه و شوهر و تربیت نمی دانستند گر چه خانه داری و ایفای نقش مربی انسان  از وظایف عالی  زن است و او باید به خود ببالد اما در جای جایی از احادیث به آموزش زن و مشارکت او در جامعه حتی مشارکت سیاسی بر می خوریم . دین برای حضور زن و مرد در جامعه ضوابط و هنجار هایی قایل است .

رسول اکرم صل الله علیه واله و سلم می فر مایند : زنان همتایان مردان اند (  اِنّما النّساءُ شَقائِقُ الرجال ) و همچنین می فرمایند که بهترین شما کسی است که با زنان بهترین باشد («خيارُكُم خِيارُكُمْ لِنِسائهِمْ ) .  ( يَرفعِ اللّهُ الّذين آمَنوا مِنكُم و الّذين اُوتوا العلمَ دَرجاتٌ ) در این آیه صراحتا آموزش علم و دانش و متعاقبا بالا رفتن درجه ی  انسانی در نزد خداوند بیان شده که مجددا در آن مقوله ی جنسیت راه پیدا نکرده و بدون در نظر داشت هیچ صنفی دعوت به تکامل اگاهی  شده . (و لا تتمنوا ما فضل الله به بعضكم على بعض للرجال نصيب مما اكتسبوا و للنساء نصيب مما اكتسبن و سئلوا الله من فضله ان الله كان بكل شي‏ء عليما 32 نسا  - مردان نصيبى از آنچه به دست مى‏آورند دارند، و زنان نيز نصيبى; و از فضل و رحمت و بركت خدا، براى رفع تنگناها طلب كنيد! و خداوند به هر چيز داناست.  ) ظاهر این ایه صحبت از تلاش زن و مرد در مشارکت اقتصادی است . همچنین می توان از مهاجرت زنان که واکنشی سیاسی به دستکاه حاکمیت است و امر به معروف  و نهی از منکر  که وظیفه ای اجتماعی است و حتا بیعت زنان که امری مطلق سیاسی است و .. یاد کرد . چنانچه با دید تحلیل و واکاوی وارد متن قرآن برای " زن " بشویم نمونه های زیادی را می توانیم شاهد باشیم .   اما طوری که بالا گفتم اسلام برای زن و مرد ضوابطی برای حضور و اشتراک قایل است که می توان به صورت خلاصه به جواز مشارکت و انگیزه ی مشارکت و آداب مشارکت نام برد و روشن است که این مسئله با تفاوت و تناقض و محدودیت فرق می کند .

اما در جامعه شناسی زن افغان دو مساله حایز اهمیت است که باید روشن شود و حل گردد . اول میزان آگاهی زنان و دوم رهبری جریانات مربوط به زنان است . زنان افغانستان در سطح خیلی کلان بیسوادند و دارای فرهنگ فوق العاده سنتی و بومی و و عملکردهاشان جزم اندیشانه .  و در سطح پایین تر میزان اگاهی متوسط به پایین و دارای فرهنگ مهاجرت و گاها متاثر از فرهنگ کشور مهاجر پذیر و عملکرد هاشان به نحوی متساهل تر است اما جمعیت خیلی اندک دیگر دارای سواد و آگاهی اند ولی متاسفانه فاقد دغدغه ی درد شناسی اجتماعی و همچنین بی خبر از علوم و فنون ! و این دسته طوری که امروز شاهدیم در جنبش های سیاسی – اجتماعی به نوعی انگیزه ی مشارکت و حل چالش های زن را در خود ارضا میکنند اما این مسلم است که لازمه ی این کار ( روشنفکری زن ) به معنای واقعی آن، مستلزم کار اندیشه ای و تولید فکر است .

اما یک نکته ی کوتاه ، اینکه معضلات و بحران های زن امروز افغانی به علت فرهنگ نازل و سنت های بیکاره است که طی زمان های طولانی تبدیل به ذهنیت های موجه شده و این تقصیر دین نیست ( طوری که در مثال های بالا آمد ) اما در تبلیغات امروزه و شایعات،  مسئله غیر این است یعنی پدیده ی دین را مایه ی پسمانی و محدودیت زن می دانند ؛ انها یا دین را نفهمدیند یا زن را ابزاری برای تعریف اومانیست گرایانه از آزادی قرار دادند .

لازمه ی ثبات یک مجموعه  ، نظام مدون شده است و از مشخصه های یک نظام کامل این است که دارای بنیادی تحول ناپذیر و محکم و طولانی مدت و روبنای متغیر و منعطف با شرایط باشد .  اسلام چنین نظامی را پیشنهاد کرده که فراگیر است و همه ی ابعاد حیات بشر را  شامل می شود یعنی دایره ی توقع ما از دین برای ارائه ی مجاری و کانال های مطمین و سالم خیلی گسترده است که در آن عدالت و برابری و ثبات مجموعه ضمانت شده و هدف اسلام  ؛ که همانا ارتباط خلق با خلق  و خلق با خالق است به شیوه ی عالی حفظ می باشد . چنانچه خرد خود را به کار بندازیم می بینیم که اصول و پایه ها در کتاب و سیرت وجود دارند و ما باید متناسب با احوالات جاری آنها را مدون و سازماندهی کنیم و قانون رقم بزنیم .

زن به عنوان انرژی بخش و مربی نسل ها و  دارای جایگاهی بلند مرتبه در دستگاه هنجار های الهی نیاز به عمقی نگری بیشتر در مسایل خود دارد . رقم زدن سرنوشت زن در دو بعد تکامل و ترقی هم در ساحت روحانی هم در زندگی فردی  و اجتماعی  نیاز به " آگاهی " دارد .

 در کارای روشنگرانه ی " زن " در اصل دو مقوله مطرح است . اول توان تولید اندیشه توسط چاره اندیشان در راستای رفع ابهامات و چالش ها و ایجاد ظرفیت های توسعه ی مفاهیم و تبیین انها با در نظر داشت دستاورد های وحیانی و خرد گرایی انسانی و عمل به آنان .  که طی این فرایند زن به عنوان انسانی مستقل و آزاد  دارای ظرفیت درونی عالی  و هویت اجتماعی والا معرفی میشود  که شایستگی خلیفه الهی را دارا ست  . مقوله ی دوم وجود فرهنگ مردمی پیشرفته . که در این نوع فرهنگ حد اکثر اجتماع مردم دارای آگاهی و سواد متوسط می باشد و از طرفی انجمن ها و سازمان ها و کانون ها و .. . در شکل گیری و نهادینه شدن هویت انسانی و اسلامی زن نقش ایفا می کنند .