از زمان ورود جامعه های جهانی در افغانستان تا به حال شاهد ورود  فرهنگ ها و نظام های  متکثر در این کشور بوده ایم که ابتدا با غلط اندیشی تحول فرهنگی و حالا هم با درک بحران فرهنگی در روانکاوی  و حل آن همچنان وا مانده ایم.
شاید عدم آگاهی مناسب و گاهن به عمد از جامعه شناسی افغانی  و روانکاوی دقیق و عمیق فرهنگی آن ؛ فرهنگ های وارداتی به علت عدم تناسب و همخوانی با هنجار های دینی و سنن بومی در این اواخر به نوعی شاهد پرخاشگری نهاد های مختلف جامعه بودیم.

رسانه های دیداری  و نوشتاری و شنیداری به علت نبود دستگاه فرهنگی مجهز به سواد دینی و دانش روز در حقیقت نتوانستند ولو اندک جامعه افغانی را به هدف مطلوبش حتا نزدیک کند.  اما با کارکردها هایشان در دایره ی فنون رسانه داری مانند سرگرم کردن مردم به علت بازرگانی بودن "رسانه " توانستند در نشاط بخشی روحیه ی جامعه درجا بزنند! یعنی رسانه داران با شعار های آزادی گرایانه به راحتی مسولیت اجتماعی را نادیده گرفتند و با مصرف فرهنگ های غیر افغانی برای احیای مقاصد شخصی خویش شروع به فعالیت کردند.

از طرفی نیز فقط به علت شکل گرفتن نهاد های افغانی اما عدم تعریف اساسی و ضابطه مند از انها مانند حکومت و مشرعیت – جامعه ی مدنی – دموکراسی – تعریف نهاد دین در کارکرد های آکادمیک افغانی – قانون اساسی و بعضی پدیده های های اجتماعی مانند " زن " ؛  نیاز به یک دستگاهی است که بتواند هنجار های موجود را  بررسی کند و با خرد نقادانه ی خویش ؛ و  با نظارت بر احوالات جامعه به هدف تامین نیاز ها و خواست های شهروند امروزی پتانسیل ها و ظرفیت های موجود را مدیریت کرده و در فرایند تولید اندیشه ، کاربردی ترین تئوری را ارائه دهد.

اما روشنفکری دینی در افغانستان. حقیقتا نمیشود گفت که در پیشینه‌ی افغانستان جریانات روشنفکری ابدا نبوده و با عدم افراد روشنفکر روبه رو بودیم – نه. جریانات فوق العاده ناتوان بوده و کارایی نیز صورت گرفته و مباحثی مطرح شده – مشروطه خواهی هایی شبهه مند و ورود مدرنیته به بازارهای افغانی ( روزنامه ها – دانشگاه – مکاتب و... )  با عناوین مختلفی بوده ؛ اما من چندان قائل به ارایه ی مسایل تاریخی در این زمینه  نیستم چون به گفته ی عوام فکر می کنم بررسی تاریخی دخلی به نقد روشنفکری فعلی افغانی آنهم از نوع کاملا متفاوت و راه انداری این موتور نمیکند.
البته بررسی های تاریخی و تحلیل آنها در این موضوع کار تاریخ کاران است نه درد شناسان جامعه ی  فعلی افغانی.
البته که روشنفکری و کارایدولوژیکی از پدیده های تجدد و نو گرایی است و غالبا در کشور های اسلامی نه به صورت خود جوش در جامعه ی آکادمیک ( ارائه ی تفسیر نوین از متون دینی و بسط مولفه های آن )بلکه با انگیزه ی ایجاد حصار و یا بهتر بگویم حفظ ارزش ها پا به عرصه ی جوامع نهاد .

ازتاریخی ترین تحولات فرهنگی در جوامع مسلمان شرقی ورود " نو شدن غربی " با لپ " آزادی غربی " می باشد که پاسدران اندیشه ی اسلامی ازان تا با الان به عشوه گری و ظنازی هایی و چاره اندیشی ها یی  به " مدرنیته ی اسلامی " یاد کردند.

رویارویی فرهنگ های بیگانه و مشکلات اجتماعی امروزی  از یک طرف و وجود تفاسیر کهن از دین از طرف دیگر در افغانستان امری مسلم است که افرادی با نقد شرایط فرهنگی ( تبادل یا تهاجم ) ؛ جایگاه حکومت اسلامی و مشروعیت  – تعریف نظام افغانی – جریانات سیاسی موجود در نظام – سیستم نظارت و مدیریت،  مجموعه‌ای پرسش هایی خواهد بود  که پیش روی طیف دانشجو و اندیشه‌گر افغانی می تواند قرار بدهد.
زنده کردن ارزش های اسلامی – خالص سازی فرهنگ بومی – مستلزم درک سالم از دین و دستور العمل های اسلامی و مردم شناسی افغانی است و در واقع مقوله ی " عصری کردن دین " در همین فرایند امکان پذیر است که اول فرد متخصص قرائتی اکادمیک از دین داشته و سپس " مسئله " ی مهم اجتماعی را با گذر از کنال دستور العمل های دین اسلام  به عنوان یک " حکم دینی " ناظر به مشکلات روز به مخاطب ارائه  دهد.

اصولا یک فرد، روشنفکر است چون دیدگاه عقلانی و انتقادی به پدیده ها در شناخت و تحلیل آنها برای انسان دارد و در آنها نیاز ها و خواست ها  و حقوق و ارمان های او را در برنامه ی پژوهشی خود مد نظر گرفته و تلاش برای مصحلت عمومی و هدایت جامعه میکند  و در کل درد شناس انسان و جامعه است.

اما مقوله ی روشنفکری دینی برای این است که فرد روشنفکر مسلما به باور های دینی ایمان دارد و " داوری دین " را جزء اصلی کار خود می داند .  یعنی روشنفکر دینی به گزاره ی وجود خداوند تبارک و تعالی و فرستادگان او و جهان بینی دینی ( هدفمند بودن نظام هستی  ) و اخلاقی بودن نظام  ایمان دارد. پس او به عنوان کار شناس علوم انسانی و اجتماعی مطابق با خواست ها و نیاز های شهروندان جامعه، دست به تحلیل و نقد مسایل و حل انها با گذر از سیستم عقلی و متون دینی،  به تولید تئوری کارساز می زند و در سطح بالا برای جامعه ی اسلامی ساختمانی محکم با پایه های دینداری – مردم سالاری می سازد و در سطح پایین به نقد و بررسی و حل بحرانهای موجود در حوزه های فرهنگ ( بحران هویت فرهنگی – برنامه ریزی فرهنگی ) می پردازد.

همچنین او جایگاه و سیستم اقتصادی را مطالعه کرده و گاهن ارائه ی پیشنهاد هایی برای باز کردن گره های آن از طریق برنامه ریزی " فرهگ توسعه " ارائه می دهد  و روشنفکران سیاسی  با همان خرد نقادانهی خویش با گوشزد کردن کارگزاران سیاسی از شرایط شان و جریان های سیاسی شان با مطالعه ی الزامات اسلامی و راهبردی در کشور و منطقه به ثبات نظام کمک می کنند .

روشنفکر جامعه ی اسلامی دقیقا از نگاه جایگاه، ناظر بیرونی است که بر احوالات و و جریانات مسلط است و جدا از اینکه همیشه با خلق اندیشه های خود منجر به ایجاد ظرفیت های نوین پیشرفت و توسعه می شود اما گاهن در صورت بروز مشکله ای در خرد یا بدنه ی جامعه به نقد و حل ان می پردازد . و در کل دستگاه روشنفکری با پیشرفت احوالات جهان در گذر زمان با بسط تئورریکی هر چه بیشتر نظام و جریانات آن، به انعطاف و پویایی و پایداری نظام کمک می کند .